مقاله

مدیریت زنجیره تامین

شمایی از زنجیره تامین

زنجیره تامین؛ پیدایش و تاریخچه

بیش از سه دهه است که بحث زنجیره تامین و به دنبال آن مدیریت زنجیره تامین مطرح گردیده است و براساس آمار و ارقام موجود، کشورها و سازمان هایی که این دانش را به­ کار گرفته­ اند پیشرفته ای چشمگیری در حوزه­ه ای مربوطه داشته و سود سرشار و صرفه­ جویی­ های کلان مالی از بابت به ­کارگیری این نگرش نصیبشان گردیده است.

تحولات اقتصادی، الزامات بازار، شرایط متغیر محیطی، توسعه و پیشرفت فناوری‌ها، تغییر انتظارات مردم به عنوان مشتریان نهایی (مصرف کنندگان)، تعداد و تنوع سازمان‌های خدمت رساننده به مردم و بسیاری از عوامل دیگر، زمینه‌های ایجاد یک نظام و سیستم بازرگانی مبتنی بر شبکه را فراهم نموده است.

اگر زمانی، بالا بردن توان رقابتی تنها با بهبود فرایندهای داخلی و یا افزایش انعطاف­ پذیری در خطوط تولیدی قابل دستیابی بود، امروزه بر همگان محسوس و ملموس است که دیگر باقی ماندن در قالب درونی، آن فواید را حاصل نخواهد داد. بلکه شرایط و لوازم حضور موفق در بازار امروزی، سازمان ها را مجاب ساخته تا مشتریان را از یکسو و تامین­ کنندگان را از دیگر سو، شریک و همراه خود دانسته و با ایجاد ارتباطات میان سازمانی و راهبری حلقه­ های این ارتباط به­ گونه ­ای که این زنجیره تمامی اعضایش را منتفع سازد جایگاه ویژه­ ای را برای خود رقم زنند.

نظر به منفعت های زیادی که به خاطر به ­کارگیری مدیریت زنجیره تامین حاصل گردیده است، امروزه این فلسفه در بین سازمانها و کشورهای مختلف مقبولیت خاصی پیدا کرده و هر روز نیز به مشتاقان آن افزوده می­گردد. در کنار این، طی سه دهه اخیر، نگرش آکادمیک به مبحث مدیریت زنجیره تامین بسیار مثبت بوده و مقالات و کتابهای فراوانی در این زمینه نگاشته شده است.

در ایران نیز توجه به مبحث «مدیریت زنجیره تامین» در پانزده سال اخیر رشدی فزاینده و غیرقابل وصف مخصوصا در فضای دانشگاهی داشته است. بی‌شک می‌توان اذعان کرد که طی سالهای اخیر «مدیریت زنجیره تامین» یکی از موضوعات داغ دانشجویان تحصیلات تکمیلی در رشته‌های مهندسی صنایع و مدیریت برای تعریف پایان‌نامه بوده است. استقبال جامعه علمی از این موضوع به حدی بوده است که اکنون شاهد راه‌اندازی رشته «مهندسی لجستیک و زنجیره تامین» در مقطع کارشناسی ارشد در دانشکده‌های مهندسی صنایع هستیم.

در همین راستا، موسسه آمادگران با درک خلا موجود در ارایه آموزش‌های مهارتی و کاربردی حوزه لجستیک و زنجیره تامین و نیاز جامعه لجستیک به این نوع آموزش (در کنار آموزش‌های آکادمیک)، با همکاری دانشگاه تهران اقدام به راه‌اندازی دوره مدیریت کسب‌وکار (MBA) «لجستیک و حمل‌ونقل» و همچنین دوره عالی مدیریت کسب‌وکار (DBA) «لجستیک و زنجیره تامین» کرده است.

علاوه بر این، صنایع پیشروی کشور نیز طی دهه اخیر توجه شایانی به مدیریت زنجیره تامین داشته و نسبت به استفاده و بکارگیری نگرش مدیریت زنجیره تامین در مجموعه خود رویکردی بسیار مثبت داشته‌اند.

قطعا با توجه به استقبال گسترده جامعه علمی و همچنین جامعه صنعتی کشور از این موضوع، ضروریست تا منابع و مراجع علمی درخوری برای علاقمندان به رشته تحریر درآید؛ کما اینکه شاهد چاپ کتاب های مفیدی در سالیان اخیر در این زمینه بوده‌ایم. به همین منظور، موسسه مدیریت زنجیره تامین آمادگران به عنوان یکی از مراجع پیشروی کشور در حوزه «لجستیک و زنجیره تامین» تلاش زیادی در بسط و گسترش مفهومی مباحث لجستیک و زنجیره تامین در کشور داشته است که از آن جمله می‌توان به چاپ کتاب‌های زیر اشاره داشت:

کتاب مدیریت زنجیره تامین (مدل‌های مرجع فرایندی، شاخص‌های عملکردی و نرم‌افرازی)
کتاب جامع (دایرکتوری) شرکت‌های لجستیکی ایران
کتاب کتاب سال لجستیک ایران (۱۳۹۹)
کتاب لجستیک تجاری

زنجیره تامین چیست؟

در تعریف زنجیره تامین، برخی تنها به روابط میان فروشنده و خریدار در سطح عملیات خرید رده اول سازمانه ا اشاره نموده­ اند. این در حالیست که عده­ ای دیگر تمامی سطوح تامین­ کنندگان را درون زنجیره تامین دانسته و شبکه تامین را بطور کامل در کنار سازندگان درنظر می گیرند. اما تعریف جامع تری نیز وجود دارد که براساس زنجیره ارزش مایکل پورتر مطرح می­شود:

زنجیره تامین مشتمل بر تمام فعالیتهای لازم به منظور ارایه محصولات و یا خدمات به مشتری نهایی می­ باشد. بر این اساس، کلیه فعالیتهای مرتبط با جریان مواد و کالا و تبدیل آنها از مرحله تهیه مواد اولیه تا تحویل کالای آماده به مصرف ­کننده نهایی و جریان های اطلاعاتی مربوطه، در این حوزه قرار می­گیرد. بدین ترتیب، تامین­ کنندگان مواد و قطعات، سازندگان، توزیع ­کنندگان، عمده­ فروشان و خرده ­فروشان و حتی مصرف کنندگان نهایی نیز از عناصر هر زنجیره تامینی می­باشند.

زنجیره تامین را می­توان به عنوان یک فرایند یکپارچه تعریف کرد که در آن عوامل مختلف (اعم از تامین­ کنندگان، سازندگان، توزیع­ کنندگان و خرده­ فروشان) با یکدیگر برای موارد زیر فعالیت می­کنند:

  • تهیه مواد خام
  • تبدیل مواد خام به محصولات نهایی
  • تحویل محصولات نهایی به خرده­فروشان

زنجیره تامین موجودیتی پویا بوده که جریانهای اطلاعات، محصولات و مالی را در درون خود دارد. واژه زنجیره تامین بیانگر جریانی از مواد و محصولات، اطلاعات و پول می‌باشد که از مشتریان به خرده ‏فروشان، سپس به توزیع ‏کنندگان/عمده ‏فروشان، سپس به تولید کننده محصول نهایی و نهایتا به تامین‏ کنندگان و بر عکس جریان دارد. همچنین در یک زنجیره تامین، در هر مرحله می‏تواند بیش از یک موجودیت وجود داشته باشد که بر همین اساس بکارگیری واژه شبکه تامین برای آن مناسب ­تر خواهد بود. شکل زیر شمایی از یک زنجیره تامین را نشان می‌دهد.شکل ‏۱‑۱- شمایی از یک زنجیره تامین نمونه با یک تولیدکننده

زنجیره تامین و اجزای آن

۱-۱- اجزای زنجیره تامین

یک زنجیره تامین معمولاً از اجزای زیر تشکیل شده است:

  • مشتریان نهایی محصولات
  • خرده‏ فروشان محصولات و خدمات
  • توزیع‏ کنندگان/عمده‏ فروشان محصولات
  • تولید کنندگان محصول نهایی
  • تامین ‏کنندگان

البته حضور تمامی اجزای آورده شده در بالا لازم نبوده و بسته به چگونگی زنجیره تامین می‏ تواند متفاوت باشد. یک زنجیره تامین در ساده ترین حالت از سه بخش تشکیل می­شود که عبارتند از: تامین­ کنندگان، شرکت (تولیدکنندگان) و مشتریان. در واقع این مجموعه، گروهی اولیه و پایه­ ای از اعضایی است که یک زنجیره تامین ساده را ایجاد می­کند. ولی در زنجیره­ های تامین گسترش یافته، سه نوع دیگر از اعضا نیز وجود دارند که در کنار سه عضو اصلی مورد توجه هستند. توزیع­ کنندگان، فروشندگان و همچنین تسهیل­ کنندگان را می­توان اعضای تکمیلی زنجیره تامین دانست. همچنین بعضی از مراجع مدیریت زنجیره تامین، اعضای دیگری نیز برای زنجیره تامین برشمرده­ اند، همچون: تامین‌کننده تامین کنندگان، مشتری مشتریان، انبارداران، عمده­ فروشان، خرده­ فروشان و شرکت های لجستیکی.

در شکل ‏۱‑۲، اجزای اصلی یک زنجیره تامین را می­توان به ­صورت شماتیک مشاهده کرد.

تسهیل کنندگان در زنجیره تامین

شکل ‏۱‑۲- نمایش شماتیک اعضای اصلی یک زنجیره تامین تکامل یافته

۱-۱-۱- تامین‏ کنندگان

تامین­ کنندگان را می­توان نقطه شروع یک زنجیره تامین دانست. سازمانها یا شرکتهایی هستند که مواد اولیه و احتیاجات تولیدکنندگان را برای تولید یک محصول (خدمت) خاص فراهم می­کنند. سازمانهایی که معادن را استخراج می­کنند، الوارها را می­برند و همچنین سازمانهایی که به فعالیت کشاورزی و پرورش دام مشغولند را می­توان نمونه­ هایی از تامین­ کنندگان زنجیره­ ها دانست. لازم به توجه است که تامین‌کننده یک زنجیره، خود ممکن است در زنجیره ­ای دیگر تولیدکننده باشند. ضمن اینکه تامین­ کنندگان یک زنجیره تامین ممکن است چندلایه­ ای (غالبا دولایه ­ای) باشند؛ یعنی، تامین‌کننده و تامین‌کننده تامین‌کننده (۵).

۱-۱-۲- تولیدکنندگان

سازندگان یا تولیدکنندگان، سازمان هایی هستند که محصول (خدمت) را تولید می­کنند. تولیدکنندگان ممکن است سازنده محصولات نامشهود همچون آهنگ، سرگرمی­ ها، نرم ­افزارها و یا طراحی­ ها نیز باشند. علاوه بر این، محصولات ممکن است خدماتی همچون تمیزکردن ادارات، عملیاتهای امداد، آموزش و مانند اینها باشند (۵).

۱-۱-۳- توزیع ‏کنندگان

توزیع ­کنندگان یا عمده­ فروشان غالبا شرکتهایی هستند که محصولات را به صورت حجیم از تولیدکننده دریافت نموده و محصولات موردنیاز مشتریان را به آنها تحویل می­دهند. توزیع ­کنندگان فعالیت هایی همچون مدیریت موجودی، انبارداری و حمل‌ونقل محصول را برعهده دارند. توزیع ­کنندگان با نگهداری موجودی، نوسانات تقاضا را کنترل نموده و از انتقال آن به تولیدکنندگان جلوگیری می­کنند (۵).

۱-۱-۴- فروشندگان

فروشندگان، سازمانها یا شرکتهایی هستند که محصولات تولید شده در زنجیره تامین را انبار کرده و به مشتری می ­فروشند. فروشندگان به دو دسته اصلی تقسیم می­شوند: عمده­ فروشان و خرده­ فروشان. عمده­ فروشان معمولا سازمانی هستند که مالکیت محصولات دریافتی از تولیدکنندگان را جهت فروش به مشتریان در اختیار دارد. در بعضی از زنجیره­ های تامین ممکن است عمده ­فروشان با توزیع ­کنندگان زنجیره، یکی بوده و مستقل از یکدیگر نباشند. خرده ­فروشان، محصول را نگهداری کرده و آنرا در مقادیر کوچک به عامه مردم می­فروشند. هر خرده فروش معمولا با ارایه ترکیباتی از قیمت، تنوع محصول، خدمات و تسهیلات به تبلیغ پرداخته و سعی می­کند مشتری بیشتری جذب کند.

۱-۱-۵- مشتریان

مشتری یا مصرف ­کننده، هر فرد یا سازمانی است که از محصول استفاده می­کند. یک مشتری سازمانی ممکن است محصولی را به منظور ترکیب با محصولی دیگر و تولید محصول جدیدی خریداری نماید؛ و نیز مشتری ممکن است مصرف­ کننده نهایی محصول باشد که محصول را برای استفاده خود خریداری کرده است.

۱-۱-۶- تسهیل‏ کنندگان

تسهیل­ کنندگان بخشی از زنجیره تامین هستند که نقشی تسهیل­ کنندگی و ارتباط ­دهی بین بخشهای اصلی زنجیره یعنی تامین­ کنندگان، تولیدکنندگان، توزیع­ کنندگان، فروشندگان و مشتریان را برعهده دارند. بانکها، شرکت های لجستیکی طرف سوم، شرکت های لجستیکی طرف چهارم و امثال اینها را می­ توان از نوع تسهیل­ کنندگان در زنجیره تامین دانست.

مدیریت زنجیره تامین

اصطلاح مدیریت زنجیره تامین، اولین بار، توسط دو مشاور به نامهای اولیور و وبر[۱] در سال ۱۹۸۲ ابداع شد. درنظر آنها: “… فقط مدیریت ارشد می­ تواند تضمین کند که تضاد اهداف وظیفه ­ای در امتداد زنجیره تامین، در تطابق و توازن باشند … و در نهایت اینکه باید یک استراتژی برای سیستم های یکپارچه توسعه یافته و پیاده شود تا سطح آسیب­ پذیری را کاهش دهد.”

در یک زنجیره تامین باتوجه به حضور شرکت ها و سازمان های متعدد و عمدتا مستقل، و ضرورت ایجاد هماهنگی در فعالیت های زنجیره در راستای دستیابی به اهداف مشترک، بکارگیری شیوه­ های مدیریت با رویکرد افزایش یکپارچگی در فرایندها بدیهی می ­نماید. مدیریت زنجیره تامین، فرایندی است که یکپارچگی کلیه فعالیت های زنجیره تامین و جریانات مواد، اطلاعات و مالی را از طریق بهبود روابط در زنجیره برای دستیابی به مزیت رقابتی کارا مورد هدف قرار می­دهد. مدیریت موثر زنجیره تامین علاوه بر ایجاد منافع برای سازمان ها، خرسندی مشتریان را نیز در پی خواهد داشت؛ چراکه موجب ارایه محصولات و خدمات موردنظر مشتری در زمان و مکان مناسب و با کیفیت بالا و هزینه پایین می گردد.

در ادامه، برخی از تعاریف معتبر برای “مدیریت زنجیره تامین” آمده است:

  • مدیریت زنجیره تامین فرایند برنامه­ریزی، طراحی، اجرا و کنترل کارا و با حداقل هزینه جریان و انباشت مواد خام، موجودی در فرایند، کالاهای نهایی و محصولات قابل استفاده مجدد و غیرقابل استفاده و نیز اطلاعات مرتبط و امور مالی از نقطه ابتدا تا زمان مصرف به منظور تامین خواسته مشتریان است.
  • مدیریت زنجیره تامین بر یکپارچه ­سازی فعالیت های یک زنجیره تامین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آنها از طریق بهبود در روابط زنجیره درجهت دستیابی به مزیت رقابتی قابل اتکا و پایدار مشتمل می­شود. بنابراین، مدیریت زنجیره تامین عبارتست از فرایند یکپارچه ­سازی فعالیت های زنجیره تامین و نیز جریان های اطلاعاتی مرتبط با آن از طریق بهبود و هماهنگ­ سازی فعالیت ها در زنجیره تامین تولید و عرضه محصول.

همانطور که گفته شد، زنجیره تامین شبکه­ ای است شامل تامین ‏کنندگان، کارخانجات، انبارهای کالا، مراکز توزیع و خرده­ فروشان که مواد خام را تهیه کرده، تغییر شکل داده، محصول را تهیه کرده و تحویل مشتری می­دهد. یک سیستم مدیریت زنجیره تامین، تعامل میان اجزای این سیستم را مدیریت می­کند. فرآیند مدیریت زنجیره تامین یک رویکرد ترکیبی بر مبنای فرآیند برای تهیه، تولید و تحویل کالاها و خدمات به مشتریان است. مدیریت زنجیره تامین قلمرو وسیعی است که تامین­ کنندگان خرد، تامین­ کنندگان بزرگ، عملیات داخلی، مشتریان تجاری، مشتریان خرد و مصرف­ کنندگان نهایی را در برگرفته و از چندین بخش اساسی تشکیل شده است که مهمترین آنها عبارتند از: برنامه‌ریزی استراتژیک در زنجیره تامین، پیش‌بینی و برآورد، تهیه و تامین مواد، نگهداری و انبارداری، توزیع و حمل‌ونقل، بسته‌بندی، جابه‌جایی مواد، لجستیک معکوس، مکان‌یابی تسهیلات، برون‌سپاری، لجستیک حوادث غیرمترقبه، هماهنگی و یکپارچگی در زنجیره تامین و فنآوری اطلاعات و ارتباطات در زنجیره تامین.

سیستم مدیریت زنجیره تامین را می­توان همچون چراغ راهنمایی دانست که اعضای زنجیره بسان چراغ های قرمز، زرد و سبز هستند. در صورتیکه بخواهیم وضعیت ترافیک را بهینه کنیم، بهینه­ سازی تنها یک چراغ (مثلا چراغ سبز) نه تنها نمی­تواند منجر به بهینه شدن ترافیک گردد بلکه ممکن است باعث سردرگمی بیشتر در وضعیت ترافیک نیز شود. در زنجیره تامین نیز به همین صورت، اگر تک­تک اعضا به صورت مستقل به بهینه کردن وضعیت خود بپردازند، نه تنها ممکن است باعث بهینه شدن کل وضعیت زنجیره نشود بلکه ممکن است چالش های جدی نیز در کارکرد زنجیره (که خود اعضا نیز جزو زنجیره هستند و ناخودآگاه از عدم کارکرد صحیح زنجیره متضرر می­شوند) به وجود آورد.

جنبه­ هایی از مدیریت زنجیره تامین که بایستی در یکپارچه­ سازی مدنظر قرار گیرند، عبارتند از:

  • پیش‌بینی
  • طراحی هماهنگ محصول (خدمت)
  • پیکربندی شبکه لجستیک
  • تدارکات
  • مدیریت موجودیها
  • مدیریت مالی
  • استراتژی های توزیع
  • خدمت­ دهی به مشتریان (مردم)
  • تکنولوژی اطلاعات

۲-۱- سیر تکاملی مدیریت زنجیره تامین

در بازارهای با حرکت آرام و تولیدهای انبوه عصر صنعتی، عرف بر این بود که سازمان های موفق، تلاش می­نمودند تا حد امکان بخش های بیشتری از زنجیره تامین شان را در اختیار داشته باشند که این کار تحت عنوان یکپارچه­ سازی عمودی شناخته می­شد. هدف یکپارچه­ سازی عمودی رسیدن به حداکثر کارایی از طریق بهره­ گیری از صرفه ­جویی­ های ناشی از افزایش حجم بود. در نیمه نخست قرن بیستم، شرکت موتورسازی فورد هر آنچه که برای تغذیه کارخانجات اتومبیل­ سازیش موردنیاز بود در اختیار داشت و مالک آنها بود. این شرکت مالکیت و بهره برداری معادن آهن برای استخراج سنگ آهن، کارخانجات ذوب ­آهن برای تبدیل سنگ آهن به محصولات فولادی، کارخانه­ های تولیدکننده قطعات خودرو و کارخانجات مونتاژ عرضه­ کننده محصول نهایی به بازار را در اختیار داشت. علاوه بر این، آنها مزارعی را جهت تولید الیاف و پارچه ­های کتان برای مصرف در روکش­ های اتومبیل­ ها و همچنین جنگل هایی را برای تولید الوار و تبدیل آنها به قسمت های چوبی اتومبیل ها، تحت مالکیت و مدیریت خود داشتند. کارخانه معروف فورد که سنگ آهن از یک طرف آن وارد و اتومبیل­ ها از طرف دیگر خارج می­شد، آخرین یادبود روش یکپارچه­ سازی عمودی شد. در سال های دهه ۱۹۲۰ این موضوع که شرکت فورد می­توانست سنگ آهن را از معادن استخراج کرده و ۸۱ ساعت بعد یک اتومبیل تولید کند جزو افتخارات و مایه مباهات هنری فورد محسوب می­شد. این روش، روشی سودآور برای کسب وکار در اقتصاد قابل پیش­بینی و بدون تنوع آن زمان در اوایل قرن بیستم میلادی بود. فورد همچون سایر شرکت های آن زمان، دائما حجم زیادی از محصولات یکسان را تولید می­نمود. با رشد بازارها و نکته­ بین شدن مشتریان درباره محصولات مورد نظرشان، این مدل شروع به شکستن کرد. امروزه این نگرش کاملا منسوخ شده است و قادر به پاسخ­ دهی سریع به درخواست مشتریان نیست. مصداق این سخن اینکه در دهه بیست میلادی سهم بازار فورد بیش از ۵۰ درصد بود اما در دهه چهل این سهم به ۲۰ درصد کاهش یافت.

در دو دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی، سازمان ها برای افزایش توان رقابتی خود تلاش می­کردند تا با استانداردسازی و بهبود فرایندهای داخلی خود محصولی با کیفیت بهتر و هزینه کمتر تولید کنند. در آن زمان تفکر غالب این بود که مهندسی و طراحی قوی و نیز عملیات تولید منسجم و هماهنگ پیش­نیاز دستیابی به خواسته­ های بازار و درنتیجه کسب سهم بیشتری از بازار است. به همین دلیل سازمان ها تمام تلاش خود را بر افزایش کارایی معطوف می­کردند. در دهه ۸۰ میلادی، با افزایش تنوع در الگوهای مورد انتظار مشتریان، سازمانها به طور فزاینده­ای به افزایش انعطاف­ پذیری در خطوط تولید و توسعه محصولات جدید برای ارضای نیازهای مشتریان علاقمند شدند. در دهه ۹۰ میلادی، به همراه بهبود در فرایندهای تولید و به­ کارگیری الگوهای مهندسی مجدد، مدیران بسیاری از صنایع دریافتند که برای ادامه حضور در بازار تنها بهبود فرایندهای داخلی و انعطاف­ پذیری در توانایی­ های شرکت کافی نیست؛ بلکه تامین­ کنندگان قطعات و مواد نیز باید موادی با بهترین کیفیت و کمترین هزینه تولید کنند و توزیع ­کنندگان محصولات نیز باید ارتباط نزدیکی با سیسات­ های توسعه بازار تولیدکننده داشته باشند. با چنین نگرشی، رویکردهای زنجیره تامین و مدیریت آن پا به عرصه وجود نهاد.

امروزه پدیده­ هایی همچون جهانی­ سازی، بازارهای رقابتی شدید و سرعت زیاد تغییرات تکنولوژیکی، توسعه زنجیره­ های تامین را به سمتی می­برد که شرکتهای مختلفی که هرکدام بر روی فعالیتهای تخصصی خود متمرکز شده­اند با یکدیگر کار می­کنند. شرکتهای معدن بر روی استخراج از معادن، شرکتهای صنایع چوب بر روی تهیه و ساخت الوارها و شرکتهای ساخت و تولید بر روی انواع مختلف فعالیت های ساخت از تولید قطعات تا انجام مونتاژ نهایی متمرکز شده­اند. به این ترتیب، افراد در شرکتهای مختلف می­توانند به سرعت در برابر تغییرات واکنش نشان داده و مهارتهای جدید موردنیاز برای رقابت در کسب ­وکارشان را یاد بگیرند.

شرکت ها سابقا انبارها و ناوگان حمل‌ونقل شان را شخصا اداره می­کردند اما امروزه می­بایست بررسی کند که آیا این فعالیتها واقعا جزو مزیت رقابتی آنها محسوب می­شود یا خیر. و در صورت منفی بودن، مقرون به ­صرفه­ تر خواهد که این عملیات ها را به شرکت هایی که کار اصلیشان فعالیت های لجستیکی است برون­سپاری کنند. شرکتها به­ منظور دستیابی به کارایی عملیاتی بالا و به روز ماندن در برابر تغییرات مداوم تکنولوژی می­بایست روی مزیتهای رقابتی­شان متمرکز شوند و این تمرکز تنها راه رقابتی ماندن آنهاست.

سازمان ها امروزه به ­جای یکپارچه­ سازی عمودی، یکپارچه ­سازی مجازی را تجربه می­کنند. آنها به دنبال شرکتهایی می­گردند تا از طریق همکاری با آنها فعالیتهای موردنیاز زنجیره­ های تامین خود را اجرای کنند. یکی از مهمترین تصمیمات هر شرکتی، نحوه تعریف مزیتهای رقابتی شرکت و جایگاهی است که برای خود در زنجیره­ های تامین ایجاد می­کند.

۲-۲- اهداف زنجیره تامین

هدف هر زنجیره تامین افزایش ارزش تولید شده می‌باشد. مفهوم ارزش تولیدی در یک زنجیره تامین اختلاف بین میزان ارزش محصول نهایی تولید شده توسط این زنجیره برای مشتری و میزان تلاش و فعالیت انجام شده در درون زنجیره به منظور ایجاد این ارزش برای مشتری می‌باشد. که از رویکرد مالی و تجاری مفهوم ارزش تولیدی در یک زنجیره تامین همان میزان سود دهی این زنجیره می‌باشد که می‏توان آن را اختلاف بین میزان در آمد ایجاد شده از فروش محصولات نهایی به مشتریان و هزینه تولید این محصولات در درون زنجیره دانست.

سود حاصله از یک زنجیره تامین بیانگر کل میزان سودی است که باید بین اجزای مختلف زنجیره تامین تقسیم گردد.هر چه یک زنجیره تامین سودآورتر باشد می‏توان آن را زنجیره تامینی موفق تر دانست.

از نکات مهم در مفهوم زنجیره تامین این است که سود دهی هر زنجیره تامین باید در قالب کل زنجیره سنجیده شود و نه در قالب سوددهی هر یک از اجزای این زنجیره به صورت جدا از هم و مستقل چرا که سودآور بودن هر یک از اجزای زنجیره به صورت مستقل لزوماً بیانگر سوددهی کل زنجیره نیست و.برای بدست آوردن میزان سوددهی کل زنجیره، شناخت منابع در آمد و هزینه کل لازم می‌باشد. برای هر زنجیره تامین تنها یک منبع در آمد وجود دارد و آن همان مشتریان زنجیره می‌باشند. اما همان طور که گفته شد در یک زنجیره تامین جریان های مختلف مواد و محصولات اطلاعات و مالی وجود دارند که منابع هزینه های هر زنجیره تامین می‌باشند. بنابراین مدیریت صحیح این جریان‌ها در کاهش هزینه های زنجیره تامین کلید موفقیت هر زنجیره خواهد بود (۴).

۲-۳- محرک های به ‏کارگیری مدیریت زنجیره تامین (۶)

اگر در اواسط دهه ۱۹۹۰ از یک شرکت پرقدرت همچون فورد[۲] پرسیده می­شد که آیا حاضر است با بعضی از رقبا و تامین­ کنندگان موادش همکاری کند و به صورت مشترک فعالیت کنند، قطعا جوابش منفی بود ولی الان می­بینیم که حتی بزرگترین شرکتها نیز به­صورت یکپارچه با سایر اعضای زنجیره به فعالیت می­پردازند. ضرورت یکپارچه شدن اعضای زنجیره در اواخر دهه ۱۹۹۰ درک گردید. بعضی از عواملی که باعث شد سیر تکاملی مدیریت زنجیره تامین شتاب بیشتری بگیرد را می­توان به قرار زیر ذکر کرد:

  • گسترده شدن استفاده از اینترنت و تحول شگرف در تکنولوژی اطلاعات
  • مطالبات بیشتر مشتریان و لزوم مشتری­ مداری به­ منظور ماندن در بازار رقابتی
  • اهمیت یافتن و گنجاندن نظر مشتریان و ایده ­آل ها و نیازمندی های آنان در طراحی و تولید محصولات
  • جهانی­ سازی و پررنگ­تر شدن نقش امور لجستیکی برای شرکتهای بین­ المللی و چندملیتی
  • تغییر فرایندهای درون سازمانی سازمانها برای باقی ماندن در صحنه رقابت جهانی
  • تاکید بر کاستن هزینه­ ها و عدم امکان کاهش بیشتر هزینه­ ها در بخش ساخت و تولید
  • ادغام شدن صنایع به لحاظ ترس از بین رفتن در بازار رقابتی فشرده امروز
  • اهمیت تسهیل در خدمت‌رسانی و تقدم یافتن زمانهای پیشبرد[۳] و انعطاف­ پذیری بر ویژگیهای محصولات
  • کوتاه شدن دوره چرخه عمر محصولات و لزوم کاهش زمان های پیشبرد
  • لزوم افزایش انعطاف­پذیری سازمانها برای ادامه حیات
  • اهمیت یافتن نقش تامین­ کنندگان در افزایش توان سازمانها در برخورد با نیاز مشتریان
  • نظام ­مند و استاندارد شدن صنعت حمل‌ونقل در اکثر کشورها

در کنار تمام این محرکها، شاید بتوان اذعان نمود که با نبود تکنولوژی اطلاعات و اینترنت امکان ایجاد یکپارچگی در زنجیره ­های تامین با وجود ضرورت آن، امکان­پذیر نبود.

۲-۴- مزایای به ‏کارگیری مدیریت زنجیره تامین

از میان انبوه مزایایی که در کتاب ها و مقالات مختلف برای بکارگیری نگرش مدیریت زنجیره تامین مورد اشاره قرار گرفته است، اهم آنها را می­ توان به­ صورت زیر نام برد:

  • محقق شدن رضایت مشتریان نهایی و مشتری ­مداری
  • کاهش زمان های آماده­ سازی
  • بهبود سیستمهای اطلاعاتی و به­ اشتراک­ گذاری آنها
  • بهبود در طراحی محصول
  • بهبود در عملکرد تکمیل سفارشات و تحویل کالا
  • افزایش بهره ­وری
  • افزایش انعطاف­ پذیری تولید
  • کاهش زمان چرخه نقد به نقد
  • کاهش موجودی ها
  • کاهش زمان های تامین موجودی
  • افزایش گردش دارایی ها
  • بهبود ارتباطات بین شرکت ها و ایجاد اهداف مشترک
  • افزایش رقابت­ پذیری اجزای زنجیره تامین
  • چابکی بیشتر
  • سود بالاتر
  • قابلیت مشاهده و ردگیری رخدادها
  • کاهش هزینه‌‌ها
  • افزایش سطح خدمت­ دهی به مصرف‌کنندگان؛ ازطریق افزایش دفعات تحویل به موقع کالا و کاهش هزینه­ های مرتبط با نگهداری سطوح
  • زیاد موجودی
  • ایجاد مزیتهای رقابتی
  • تعامل نزدیکتر با تامین کنندگان
  • ایجاد فرصت برای خرید مقادیر زیاد و با هزینه کمتر
  • ایجاد یک مرجع پاسخگویی
  • توانایی اجرای دقیق سیستم‌ها به صورت ترکیبی

۲-۵- مشخصات یک زنجیره تامین مدیریت شده (۹)

در یک زنجیره تامین مدیریت شده یا سامان دهی شده باید موارد ذیل رعایت گردد:

  • دید بلند مدت و توسعه روابط وجود داشته باشد؛
  • به اشتراک‌گذاری اطلاعات وجود داشته باشد؛
  • ایجاد ارتباط بین برنامه‌ریزی با دیگر قسمت‌ها در زنجیره وجود داشته باشد؛
  • کاهش تامین­ کنندگان و توزیع­ کنندگان و بهبود تعاملات بر حسب برنامه وجود داشته باشد. در صورت درگیر کردن تعداد زیادی سازمان و
  • کسب‌وکار کوچک و متوسط[۴] آنها باید در قالب خوشه‌ها[۵] فعالیت کنند؛
  • تقسیم ریسک‌ها و پاداش‌ها بین اعضای زنجیره تامین وجود داشته باشد؛
  • تاکید بر روی کاهش زمان سفارش تا تحویل، و زمان گردش اطلاعات در زنجیره تامین وجود داشته باشد.

بنابراین زنجیره تامین و مدیریت آن مفهومی است که در طی نیم قرن اخیر و به دنبال نیاز های بشر ایجاد شده و لذا شرکت ها و بنگاه های تولیدی و محافل آکادمیک برای رفع این نیاز و استفاده از مزایای جانبی آن وارد این حوزه شده اند و این مفهوم را بسط و گسترش داده اند. به طوری که امروزه یکی از حوزه های مهم تجارت جهانی و امنیت این تجارت می باشد.

در این بخش برخی مقالات و مطالب مفید شامل تجارب، تکنیک ها، خلاقیت ها، چالش ها و … که افراد یا برخی از شرکت ها در زمینه زنجیره تامین و مدیریت زنجیره تامین استفاده کرده اند یا باید استفاده کنند یا باآن مواجه هستند را برای بهره برداری، قرار می دهیم.

درس­‌هایی برای رهبران جهت آماده‌­سازی زنجیره­‌های تأمین آینده

 

 

[۱] Oliver and Webber

[۲] Ford

[۳] Lead-times

[۴] Small and Medium Enterprises (SMEs)

[۵] Clusters

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *