مقاله

لجستیک چیست؟

لجستک و انواع آن

لجستیک؛ تاریخچه و پیدایش

امروزه فعالیت‌های لجستیکی در همه حوزه‌های زندگی انسان به طور مستقیم و غیر مستقیم تأثیرگذار می‌باشند؛ از امور فردی و روزمره گرفته تا زندگی خانوادگی و همین طور چرخه حیات سازمانها و… همه و همه به صورتی فراگیر متأثر از موضوعات و مفاهیم لجستیکی است. از آنجایی که هدف لجستیک حداقل کردن هزینه‌های سازمان با ایجاد مطلوبیت زمانی و مکانی برای کالا می‌باشد، روش هایی مانند لجستیک ناب، برون سپاری، لجستیک مجازی، لجستیک معکوس، لجستیک یکپارچه و مدیریت زنجیره تامین و سایر نظریه‌ها و روش‌های لجستیکی به دنبال ایجاد مزیت رقابتی برای سازمان و افزایش بهره وری و کاهش هزینه‌های لجستیکی به عنوان بخش مهمی از هزینه‌های تولید می‌باشند؛ بگونه ای که توسعه و بکارگیری موثر علم لجستیک و بهره گیری از مفاهیم علمی درمدیریت زنجیره تامین کالا طی سنوات گذشته در برخی از کشورها موجب کاهش هزینه‌ها معادل ۵% تولید ناخالص ملی آنان گردیده است.
پس از جنگ جهانی دوم و فشار بر صنایع برای کاهش قیمتها و افزایش رقابت، صنایع در پی کاهش هزینه‌های خود در تولید محصولات به‌منظور ماندگاری و ادامه حیات بودند. در این راستا مدیران و صاحبان صنایع از روشهای مختلفی همچون: برنامه‌ریزی تولید، زمانبندی تولید، زمان‌سنجی، الگوهای چیدمان ماشین‌آلات، مکانیابی، ارتقای بهره‌وری نیروی کار، ارتقای تکنولوژی و امثال اینها بهره بردند. وجه مشترک همه این روشها متمرکز بودن به درون بنگاه و تلاش درجهت کاهش هزینه‌ها در درون بنگاه یا کارخانه می‌باشد. هرچند این روشها تا دهه ۷۰ میلادی تا حد زیادی پاسخگوی نیاز صاحبان صنایع در کاهش هزینه‌ها و افزایش توان رقابت‌پذیریشان بود ولی در اوایل دهه ۸۰ دیگر تنها توجه به درون سازمان برای کاهش هزینه کافی نبود و سازمانها برای بقا در نظام اقتصادی که به‌سرعت دستخوش تغییرات بود و انعطاف‌پذیری و تولید اقتصادی از شروط ادامه حیات در چنین محیطی بود، ناچار از تعامل با سایر سازمانها همنوع و وابسته شدند. همچنین توجه مدیران سازمانها به فعالیتهایی جلب شد که گرچه به‌طور مستقیم در فرایند تولید نقش نداشتند ولی وجود و پشتیبانی آن فعالیتها از فرایند تولید ضروری و اجتناب‌ناپذیر می‌نمود و تاثیری به‌سزا در هزینه‌ها و قیمت تمام‌شده محصولات داشتند. این فعالیتها امروزه با عنوان لجستیک و مدیریت لجستیک شناخته می‌شوند.
از طرف دیگر، مدیریت سیستم‌های لجستیکی مبحث مهمی از مدیریت را به خود اختصاص داده است ، گویا مدیران مؤسسات تولیدی و صنعتی و همین طور سازمان‌های خدماتی بر این باورند که سیستم لجستیک چیزی فراتر از مجموعه ای از کارکردها و وظایف گسسته است . مفهوم کارآمدی که طبق آن نیازمندی‌های مشتری بایستی به مقدار مناسب ، در مکان مناسب و زمان مناسب به دست مشتری رسانده شود، تأثیر گسترده و عمیقی بر تعادل مؤسسات به صورت کلی و همین طور سیستم اقتصادی در سطح ملی و بین المللی گذاشته است .
معمولا تولیدکنندگان از یک سو نگران امور طراحی و تولید هستند و از سویی دیگر دغدغه چگونگی تامین مواد و توزیع محصولات خود را دارند. عدم توسعه و استفاده از شیوه‌های نوین لجستیکی باعث می‌شود محصولات با کیفیت مورد نظر و در زمان مورد نظر مشتری تولید نگردد و پس از تولید نیز با مشکلات فراوان بدست مصرف کنندگان برسد. اصلاح سیستم‌های لجستیکی موجب می‌شود که صاحبان صنایع با مشکلات کمتری مواجه شده و با دلگرمی بیشتری به کار اصلی خود بپردازند.
به علاوه نقش لجستیک از منظر یک مزیت استراتژیک رقابتی برای سازمان ها، شرکت‌ها و نهایتا سطح ملی، منطقه ای و بین المللی نیز در خور توجه است. منظور از مزیت رقابتی، امتیاز ویژه ای است که یک کارخانه و یا یک کشور نسبت به رقبای خود دارد. در هر حال موضوع کاهش هزینه و افزایش سرعت ارائه محصول یا خدمت به مشتری از اهمیت ویژه ای برخوردار شده است. در هر دو مقوله هزینه و سرعت، لجستیک نقش بسیار ارزنده ای دارد. بنگاه‌های اقتصادی سعی می‌کنند با کاهش هزینه‌ها و افزایش قدرت و سرعت پاسخگویی خود، مشتریان بیشتری را در سطح ملی و بین المللی جذب نمایند. لذا صاحبان صنایع با بهره گرفتن از سیستم‌های لجستیکی که نقش عمده ای در کاهش هزینه و افزایش سرعت پاسخگویی دارند می‌توانند نه تنها در گسترش بازار محصولات خود در داخل موفقیت‌های چشمگیری حاصل نمایند بلکه خواهند توانست قدرت رقابت پذیری خود را در صادرات منطقه ای و بین المللی افزایش دهند.

۱- تعریف لجستیک

آنچه که بیش از مدیریت زنجیره تامین ممکن است به¬گوش رسیده باشد و دارای سابقه بیشتری باشد، مدیریت لجستیک است که بعضا مدیریت زنجیره تامین را همان مدیریت لجستیک می¬دانند. به واقع تفاوت بین مدیریت لجستیک و مدیریت زنجیره تامین چیست؟ آنگونه که از تعاریف برمی¬آید، تفاوت چندانی بین این دو مفهوم نیست؛ به¬نحویکه بعضی از صاحبنظران این¬دو را هم¬ارز همدیگر استفاده می¬کنند. با این ¬وجود، مدیریت زنجیره تامین بر یکپارچه ساختن کلیه اجزای زنجیره تامین که دربرگیرنده همه موجودیتها، تعاملات و فعالیتهای زنجیره است و به برآوردن نیازمندیهای مشتریان می¬پردازد، تاکید می¬کند (۶). ذیلا تعریف لجستیک و مدیریت زنجیره تامین توسط انجمن مدیریت لجستیک آمده است (۷):
• لجستیک: آن قسمت از فرایندهای زنجیره تامین هست که وظیفه برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل کارایی و جریانهای موثر روبه¬جلو و برگشتی و نیز ذخیره‌سازی کالاها، خدمات و اطلاعات مرتبط بین مبدا تا مقصد نهایی (مشتریان) را به¬منظور تامین نیازمندیهای مشتریان را برعهده دارد.
• مدیریت زنجیره تامین: مدیریت و کنترل کلیه امور مرتبط با مواد، سرمایه و اطلاعات مرتبط در فرایندهای لجستیکی از تامین مواد اولیه تا ارسال محصول نهایی برای مشتری را دربرمی¬گیرد.
تاکنون، اکثر شاغلین، مشاوران و محققان این حوزه، «مدیریت زنجیره تامین» را خیلی متفاوت با تعریف حال¬حاضر از «مدیریت لجستیک» که توسط انجمن مدیریت لجستیک در سال ۱۹۸۶ ارایه گردیده است، نمی¬دانند. به عبارتی «مدیریت زنجیره تامین» به مثابه امور لجستیکی است که محدوده آن خارج از شرکت بوده و مشتریان و تامین¬کنندگان شرکت را دربرمی¬گیرند. «لجستیکی» که توسط انجمن مدیریت لجستیک تعریف شده است همواره نگاهی زنجیره تامینی داشته است؛ یعنی همان “از نقطه مبدا تا نقطه مصرف”. پس چه ابهامی وجود دارد؟! این ابهام احتمالا براساس این واقعیت است که لجستیک هم کارکردی است که به داخل شرکتها محدود می¬شود و هم یک مفهوم بزرگتر است که با مدیریت جریان مواد و اطلاعات که در طول زنجیره تامین جاری است، مرتبط می¬شود. این ابهام همچون ابهامی است که در مبحث بازاریابی وجود دارد؛ بازاریابی به عنوان یک مفهوم و بازاریابی به عنوان یک حوزه کارکردی. بنابراین، نقل قولی که از CEO بیان می¬دارد: “بازاریابی بسیار حایز اهمیت¬تر از این است که بخواهد تنها برعهده بخش بازاریابی شرکت گذارده شود.” هریک از پرسنل شرکت بایستی تمرکزی مشتری¬گرا داشته باشد. لذا می¬بینیم که مفهوم بازاریابی تنها برای بخش بازاریابی شرکت مدنظر نیست و هریک از پرسنل شرکت بایستی بر تامین نیازهای مشتریان تمرکز داشته باشد.
مفهوم «مدیریت زنجیره تامین» از یکپارچه¬سازی خدمات لجستیکی درطول زنجیره تامین به سمت یکپارچه-سازی و مدیریت فرایندهای کلیدی تجاری درطول زنجیره تامین بازتعریف شده است. براساس همین شفاف شدن تفاوت بین «مدیریت زنجیره تامین» و لجستیک، در سال ۲۰۰۳، انجمن مدیریت لجستیک تعریف اصلاح شده¬ای از لجستیک را ارایه کرد. این تعریف اصلاحی به وضوح موضع انجمن مدیریت لجستیک را بیان می¬دارد که «مدیریت لجستیک» را به عنوان جزئی از «مدیریت زنجیره تامین» معرفی می¬کند. این تعریف اصلاح شده بدین صورت است:
لجستیک آن قسمت از مدیریت زنجیره تامین است که کارایی و اثربخشی جریان روبه¬جلو و روبه-عقب و نیز ذخیره‌سازی کالاها، خدمات و اطلاعات مربوطه بین نقطه آغازین زنجیره تا نقطه مصرف نهایی به¬منظور تامین نیازمندیهای مشتریان زنجیره را برنامه‌ریزی می¬کند، به¬کارمی¬گیرد، و کنترل می-کند.

۲- واژه‌شناسی لجستیک

«Logistics» واژه‌ای انگلیسی با ریشه یونانی «Logistikos» بوده که در فارسی به آن «آماد و پشتیبانی» گفته می‌شود. حرف «s» آخر واژه انگلیسی، همانند حرف s در آخر واژه‌ «Mathematics» به‌ معنی ریاضیات،‌ یعنی آنچه مربوط به حوزه این علوم است. «Logistikos» در یونان باستان به معنی حسابگری بوده که در امور اداری و تدارکاتی ارتش آنها کاربرد داشته است. به افسران اداری ارتش‌های روم و بیزانس «Logista» نیز گفته می‌شده است.
این واژه در طول تاریخ کم و بیش همچنان در امور پشتیبانی واحدهای نظامی به‌کار می‌رفته است. در قرن هجدهم، فرانسوی‌ها رسماً این واژه را در اصطلاحات نظامی خود وارد کردند. آنتوان هنری جومینی، متفکر و نویسنده نظامی فرانسوی، اولین بار در کتاب «خلاصه هنر جنگ» در سال ۱۸۳۸ تعریف مناسبی از آماد و پشتیبانی بدین شرح ارائه نمود: «آماد و پشتیبانی عبارت است از هنر علمی تحرک ارتش‌ها».
«آماد» به عنوان برگردان فارسی واژه «Logistics» پیشنهاد شده است.

۳- مفهوم لجستیک

لجستیک (که عبارتست از سازماندهی حرکت کالا در طول زمان و مکان) از قرن نوزدهم با سرمنشا نظامی تاکنون که زنجیره‌های تامین بین‏المللی را داریم رشد و تعالی داشته است.
لجستیک و علم آن همچون بسیاری از علوم دیگر ریشه در ارتش و حوزه نظامی دارد و ریشه آن به دوران یونان باستان برمی‌گردد که برای امور اداری و تدارکاتی ارتش آنها کاربرد داشته است.
انجمن مدیریت لجستیک آمریکا، تعریفی جامع و فراتر از انتظار از لجستیک ارایه می‌دهد: لجستیک عبارتست از فرایند برنامه‌ریزی، طراحی، اجرا و کنترل کارا و با حداقل هزینه جریان و انباشت مواد خام، موجودی در فرایند، کالاهای نهایی و محصولات قابل استفاده مجدد و غیرقابل استفاده و نیز اطلاعات مرتبط و امور مالی از نقطه ابتدا تا زمان مصرف به منظور تامین خواسته مشتریان.
لجستیک در یک معنای مفهومی عبارتست از اطمینان از قرار گرفتن هفت مطلوب در کنار هم: موجود بودن محصول مطلوب، به مقدار مطلوب، با کیفیت مطلوب، در شرایط مطلوب، در مکان مطلوب، در زمان مطلوب، با هزینه مطلوب.
حمل‌ونقل، انبار و مدیریت اطلاعات سه مولفه اصلی لجستیک را تشکیل می‌دهند که البته سهم حمل‌ونقل چیزی حدود ۶۲ درصد، سهم انبار و ذخیره‌سازی حدود ۳۳ درصد و سهم مدیریت موجودی و اطلاعات حدود ۵ درصد از متوسط هزینه‌های لجستیکی می‌باشد.
لجستیک را به‌طور کلی می‌توان به دو دسته «لجستیک نظامی» و «لجستیک غیرنظامی» تقسیم‌بندی کرد. منظور ما از لجستیک، در این نوشتار، همان لجستیک غیرنظامی است.

۴- انواع لجستیک

در یک تقسیم‌بندی کلی، لجستیک را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: لجستیک کلان و لجستیک خرد که به ترتیب در حوزه اقتصاد کلان و اقتصاد خرد مورد توجه قرار می‌گیرند. لجستیک کلان به مقولاتی همچون: لجستیک بین‌الملل، لجستیک ملی، لجستیک تجاری و مانند آن می‌پردازد. لجستیک خرد بیشتر به لجستیک کارخانه/شرکت می‌پردازد.

۴-۱- لجستیک بنگاهی (Intra Logistics)

لجستیک بنگاهی یا همان لجستیک درون‌بنگاهی (درون کارخانه‌ای) پا به پای تولید طی سالیان متمادی به رشد و بالندگی خود ادامه داده و می¬دهد. به بیانی بهتر، تولید بدون لجستیک امکانپذیر نبوده و این دو همزاد و همراه یکدیگر معنی می¬یابند. بی¬گمان، سالها قبل از اینکه توجه مدیران تولید به لزوم توجه به ارتباطات و فعالیت¬های برون¬سازمانی جلب شود (قبل از دهه هفتاد میلادی) و همزمان با رشد فزاینده صنعتی پس جنگ جهانی دوم، این لجستیک درون کارخانه¬ای بوده است که مورد توجه و دقت مدیران صنعتی قرار گرفته است. و البته که همچنان موضوعی کلیدی و اثرگذار بر تولید و شاخصهای کلیدی آن می¬باشد. امروزه شاهد آن هستیم که کارخانجات پیشرفته و بزرگ تولیدی در سطح بالای چارت سازمانی خود بخشی به عنوان لجستیک را در نظر گرفته و بدان اهتمامی ویژه می¬ورزند.
در یک تقسیم¬بندی کلی، لجستیک را می¬توان به دو بخش تقسیم کرد: لجستیک کلان و لجستیک خرد که به ترتیب در حوزه اقتصاد کلان و اقتصاد خرد مورد توجه قرار می¬گیرند. لجستیک کلان به مقولاتی همچون: لجستیک بین¬الملل، لجستیک ملی، لجستیک تجاری و مانند آن می¬پردازد و لجستیک خرد بیشتر به لجستیک کارخانه/بنگاه می¬پردازد که خود به چهار دسته تقسیم می¬شود:
• لجستیک درون سو : که بدان لجستیک تدارکات نیز می¬گویند و بر تامین و تدارک مواد اولیه و قطعات از تامین¬کنندگان تا کارخانه تولیدی تمرکز دارد.
• لجستیک درون¬کارخانه : که بر فعالیت¬های لجستیکی فرایند تولید تمرکز دارد.
• لجستیک برون سو : که بدان لجستیک توزیع نیز می¬گویند بر ارسال و توزیع محصول نهایی از کارخانه به دست مشتریان تمرکز دارد.
• لجستیک معکوس : که فعالیت¬های لجستیکی چرخه معکوس جریان محصول (شامل محصولات ازکار افتاده، معیوب و خراب) را شامل می¬شود.
لجستیک بنگاهی، کلیه فعالیتهای اجرایی، مدیریتی، نظارتی و کنترلی است که بر جریان و نگهداری کالا (اعم از مواد اولیه، کالای در جریان ساخت و محصول نهایی) از لحظه تامین مواد اولیه تا هنگام خروج محصول از سایت تولیدی اعمال می¬شود. به بیانی دیگر، کلیه فعالیت¬های پشتیبانی تولید که مرتبط با جریان فیزیکی و اطلاعاتی کالا در محدوده فضای تولید می¬باشد را می¬توان لجستیک بنگاهی دانست. درحالیکه حمل¬ونقل، نگهداری و انبارش، جابجایی و انتقال مواد و کالا اصلی¬ترین مولفه¬های لجستیک بنگاهی را تشکیل می¬دهد اما فعالیت¬هایی همچون خرید مواد و قطعات، زمانبندی دریافت و ارسال، بسته¬بندی، ذخیره-سازی و جریان اطلاعات مربوط نیز به عنوان بخشی از لجستیک بنگاهی شناخته می¬شوند.
گرچه برخی فعالیت¬های لجستیکی را از نوع هزینه می¬دانند که بایستی در جهت حذف آنها حرکت کرد اما به تاکید باید گفت اتفاقا فعالیت¬های لجستیکی منجر به ایجاد ارزش افزوده برای محصول می¬شود. چراکه امروزه مطلوبیت یک محصول فقط در خود محصول خلاصه نمی¬شود بلکه مطلوبیت زمانی و مکانی (تحویل در زمان مناسب و در مکان مناسب) قسمت قابل توجهی از ارزش افزوده یک محصول را تشکیل می¬دهد. حال آنکه تحویل در زمان مناسب و در مکان مناسب چیزی جز لجستیک مناسب نیست. بنابراین به جای اینکه به دنبال حذف لجستیک بنگاهی از فرایند تولید باشیم که امری محال است باید به دنبال بهینه کردن لجستیک بنگاهی در جهت خلق ارزش بیشتر برای محصول بود.
جالب است بدانیم که لجستیک امروزه حتی در مرحله طراحی محصول نیز مورد توجه است و «طراحی براساس لجستیک » رویکردی است که در سالیان اخیر مورد توجه جدی طراحان محصول در راستای کاهش قیمت تمام¬شده قرار گرفته است .
تاثیر لجستیک بنگاهی بر توانمندی یک شرکت تولیدی برای کسب رضایت مشتریانش و چابکی و چالاکی آن اجتناب¬ناپذیر است. همه تلاشها برای مدرن¬سازی ماشین¬آلات و فرایند تولید به منظور افزایش کارایی و عملکرد تولید، زمانی مفهوم می¬یابد و عملیاتی می¬شود که یک سیستم توانمند لجستیکی نیز جهت تسهیل جریان اقلام درون سیستم تولیدی طراحی و پیاده¬سازی شده باشد. سیستم تولید پیشرفته¬ای را در نظر بگیرید که تغذیه خطوط آن به کندی انجام می¬شود و یا جابجایی کالا بین ایستگاه¬های تولید طبق سیستم جابجایی قدیمی صورت می¬گیرد؛ مسلما پیشرفته بودن این سیستم تولید هیچ کمکی به افزایش خروجی کارخانه و ارتقای کارایی آن نخواهد داشت چرا که سیستم لجستیک سنتی بسان یک گلوگاه مانع افزایش تولید می-شود. بنابراین دو سیستم تولید و لجستیک لازم و ملزوم یکدیگر در کارخانه¬های تولیدی بوده و ارتقای آنها باید به صورت یکپارچه و همسطح با هم انجام پذیرد.
با این توضیح جای هیچ تردیدی نیست که چنانچه مدیریت ارشد یک مجموعه تولیدی به دنبال کاهش هزینه¬های تولید است ضروریست لجستیک درون کارخانه¬ای را چه بسا بیشتر از سیستم تولید آن مورد توجه قرار دهد. علت تاکیدم بر لزوم توجه بیشتر به بخش لجستیک این است که اتفاقا بیشترین اتلاف¬ها و هدررفت¬ها (یا به قول گلدرات: مودا) طی فرایند تولید یک محصول، در بخش لجستیک آن اتفاق می¬افتد که باعث تحمیل هزینه¬های آن بر قیمت تمام¬شده محصولات می¬شود. طی پروژه¬های عارضه¬یابی مختلفی که در مجموعه¬های تولیدی بزرگ و کوچک انجام شده است بیشتر عارضه¬ها و گلوگاه¬ها مربوط به لجستیک بنگاهی (و نه خطوط تولید) بوده است.

۴-۲- لجستیک کلان

لجستیک کلان همچون اقتصاد کلان به مسایل لجستیکی فرابنگاهی توجه می‌کند. لجستیک تجاری را می‌توان هم‌ارز با لجستیک کلان دانست. به طور کلی، لجستیک تجاری به موضوعات لجستیک و زنجیره تامین در سطح کلان (و نه بنگاهی) می‌پردازد و گاها آن را با عناوینی چون «لجستیک ملی» یا «لجستیک فرابنگاهی» نیز می‌شناسیم.
براساس تعریف بانک جهانی، لجستیک تجاری دامنه‌ای از فعالیتهای ضروری تجاری همچون: حمل‌ونقل، انبارداری، یکپارچه‌سازی بارهای تجاری، امور گمرکی و تبادلات مرزی تا سیستمهای توزیع بین‌المللی و درون کشوری را شامل می‌شود. لجستیک تجاری را می‌توان اسکلت تجارت توصیف کرد. باید توجه داشت که توانایی یک کشور در تجارت جهانی کنونی به دسترسی بازرگانان آن کشور به شبکه‌های لجستیکی جابجایی محموله‌های باری در سطح جهانی وابسته است. همچنین کارایی زنجیره‌های تامین یک کشور (از بعد هزینه، زمان و قابلیت اطمینان) به ویژگیهای مشخصی از بازرگانی داخلی آن کشور (عملکرد لجستیکی) وابسته است. داشتن عملکرد لجستیکی بهتر و تسهیل‌سازی تجارت به نحو قابل ملاحظه‌ای با شکوفایی تجارت، تنوع صادرات، جذابیت برای سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و رشد اقتصادی مرتبط است.
زیرساخت‌های لجستیکی (همچون: جاده، ریل، فرودگاه، بندر، ناوگان حمل‌ونقلی، …)، خدمات لجستیکی (همچون: توزیع و پخش درون‌شهری، بین شهری و بین‌المللی)، امور و فرایندهای گمرکی، ردیابی و ردگیری محموله‌های ارسالی حوزه‌های اصلی لجستیک تجاری را تشکیل می‌دهند.

۵- برخی مباحث کلیدی در حوزه لجستیک

• حمل‌ونقل (انواع مدهای حمل‌ونقل- حمل‌ونقل چندوجهی)
• انبار و ذخیره‌سازی
• مدیریت توزیع- سیستم‌های توزیع – شبکه توزیع
• جابجایی مواد و لجستیک درون‌کارخانه
• لجستیک معکوس
• لجستیک تجاری
• شاخص‌های لجستیکی
• هاب‌های لجستیکی
• آمایش لجستیکی
• شرکتهای لجستیکی
• هزینه‌های لجستیکی
در یادداشت‌های بعدی به معرفی و تبیین هریک از این مباحث کلیدی خواهیم پرداخت.
۶- منابع
• کتاب لجستیک تجاری (مشخصات کتاب کامل بیاید)
• مباحث کلاسی و دوره‌های آموزشی مجتبی سلیمانی سدهی
• ماهنامه لجستیک و زنجیره تامین

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *